Arılarda Amerikan Yavru Çürüklüğü

ARILARDA AMERİKAN YAVRU ÇÜRÜKLÜĞÜ (A.Y.Ç.) HASTALIĞI
Kaynaklar:
Dr. Ayşen BEYAZIT (Uzman Veteriner Hekim)
M.Arda SEYİSOĞLU (Veteriner Hekim)
Bornova Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü
Devrim Oskay

A.Y.Ç. balarılarının bilinen en tehlikeli yavru hastalığıdır. Tüm bir koloniyi öldürebilme yeteneğine sahip olup bakteriyel sporların uzun süre canlılığını koruyabilmesi (35 yıl ve üzeri) ve olumsuz koşullarda bile canlılığını sürdürebilmesi nedeniyle koruma ve kontrol açısından sorunlar oluşturan birkaç arı hastalığından biridir.

A.Y.Ç hastalığı Paenibacillus larvae adlı bakterinin çoğalmasına bağlı olarak oluşur. Bakteri çok hızlı çoğalır. Bakterinin vejetatif şekli olan çubuk formu; ne olgun arı, ne de yavrular için bir tehlike oluşturmaz. Spor formu ise, yavrular için hastalık yapıcı olup ergin arılarda hastalık yapamaz. Besinlerle beraber larvalara bulaştırılan bakteri sporları larvalarda hastalığa neden olur.

Paenibacillus larvae sporları kuruluğa, yüksek ısıya (100oC ‘ye 10 dakikadan fazla süre), ultraviyole ışığına maruz kalmaya oldukça dirençlidir ve %10’luk formaldehit solüsyonları gibi klasik dezenfektanlarla 5 saatten fazla süreyle temasta bile canlılıklarını korurlar.

Etkenin spor formunun kovan içinde ve toprakta 60 yıl yaşadığı tespit edilmiştir. Balda 1-10 yıl, eritilmiş balmumunda ( 65-75ºC de ) 5 gün yaşar. Temel petekte 45 yıl, eritilmiş balmumunda (72oC) 5 gün, 116oC’ye kadar ısıtılmış balmumunda ise 20 dakika kadar yaşayabilir.

Yavru çürüklüğü kuru olarak 100ºC’ye 8 saat, nemlendirilmiş yavru çürüklüğü kütlesinde sporlar 60-80ºC’ye 240-180 dakika, 90ºC’ye 120 dakika, 95ºC’ye 55 dakika, 97ºC’ye 45 dakika ve 100ºC’ye 11-14 dakika dayanabilir. Bal içinde sporlar, sulu bal sıvısındakilere göre daha dirençlidirler.

A.Y.Ç. hastalığının mevsimsel bir salgın olma durumu yoktur; yavrunun bulunduğu yılın herhangi bir zamanında görülebilir. Fakat yavru çıkış sezonunun aktif olduğu süre boyunca çoğunlukla teşhis edilir.

P. larvae sadece larvaları enfekte eder, ergin arıları enfekte etmez. Larvalar besinlerinde mevcut olan sporları tüketerek enfekte hale gelirler. Çok az sayıdaki enfekte birey kovanın temizliğinden sorumlu işçi arılar tarafından koloniden uzaklaştırılır. Zaman geçtikçe, kalan enfekte larva yada pupalar pul halinde kurur ve petek gözünün tabanına sıkıca yapışır. Bunların işçi arılar tarafından uzaklaştırılması çok zordur. Pullaşmış bir tek larva milyonlarca spor içerir. Enfeksiyon 2 temel yolla yayılır. İlki, enfekte larva içeren petek gözlerindeki larvaların %8-19’unun kendi kendilerini enfekte etmeleridir. İkinci olarak da petek gözlerinin temizliğinden sorumlu arıların, sporları larvaların gıdalarına nakletmeleridir.

A.Y.Ç.’nün nakli birkaç yolla olabilir. Bunlar arasında bulaşık bal ve polenle beslenme, hastalıklı kolonilerden sağlıklı olanlara yavru çerçevelerinin nakli, etkene ait sporlarla bulaşık olan kovan malzemelerinin kullanılması ve nadiren de olsa yağmacılık sayılabilir. Arıların bizzat kendisi; ürün tozlaşması, kullanılan kolonilerin hareketleri ile, çekirdek koloni ve paketlerini satın alarak veya satarak, orijini bilinmeyen bal yada polenle arıları besleyerek ve arılıktaki sağlık şartlarını göz ardı ederek koloniler arasında bulaşmaya sebep olur.

Bölgedeki tüm arılıklar hastalıksız olmadıkça, hiçbir arılık bu ve benzeri arı hastalıklarından kendini koruyamaz.

Kuvvetli kolonilerde yeni bulaşmış hastalığın farkına varmak oldukça zordur. Hastalık ilerledikçe arı sayısında bir azalma başlar. Aktif ve çalışkan arılarda tembellik ve halsizlik göze çarpar. Hastalığın başlangıcında uçuş deliği önünde, açık ve kapanmış gözlerden söküp atılan henüz tam kurumamış koyu renkli larvalara rastlanır. Sağlıklı bir larva, inci beyazı görünüşünde, petek gözünde dik vaziyete bulunur.

Amerikan yavru çürüklüğünde enfekte bir larva, önce petek gözünün tabanında C harfi şeklinde gelişir. Sonra hücreyi dolduracak şekilde yukarı doğru gelişir. Enfekte larvalar bu dik pozisyonda ölürler.. Enfekte peteklerin genel görünüşü sağlıklı kapalı gözleri, hastalıklı larva kalıntılarını içeren açık gözler ve boş gözlerden ibaret alacalı manzarada görülür. Hastalıklı larvaların bulunduğu petek gözlerinin kapakları iç bükey, koyu renkli ve sümüksü manzaradadır.

Kapalı gözlerde kapağın rengi solmuş, içeriye doğru çukurlaşmış, ayrıca delinmiş (toplu iğne başı kadar) durumdadır. Enfeksiyon ilerledikçe petek gözlerinin kapakları düzensiz delikler haline gelir. Ölü larvalar koyu renkli, kahverengi, hatta siyaha kadar renk değiştirir. Ölü larva çikolata rengini aldığında bir kibrit çöpü sokulup çekilirse, larva iplik gibi 2.5-10 cm uzar.

Ölü larvaları içeren peteklerde tipik zamk kokusu veya bozulmuş balık kokusu vardır ve nihayet 1 ay veya daha sonra hastalıklı bireyler kokonlara kuvvetle yapışmış, tipik koyu pullar halini alır. Ölü pupanın kurumuş kalıntısı işçi arıların söküp çıkaramayacağı şekilde petek gözünün içine yapışmıştır Hastalık 7-10. aylar arasında çok yaygındır.

İlaç Tedavisi

A.Y.Ç. hastalığı ile enfekte koloniler, koloninin hala bal üretebilmesine imkan vermek için hastalık bulgularını baskılamada antibiyotiklerle tedavi edilebilirler. Hastalıkla mücadelede arılığınızda bu hastalığa ilk rastladığınız kovanlarda hastalık ileri boyutlara gelmiş ise, arısı ve çerçeveleri ile birlikte yakılmaktadır. Hastalık yeni başlamış ve hemen farkına varılmışsa ilaçla tedavisi mümkün demektir. Daha az koloninin imhasının daha ekonomik olduğu durumlarda ilaçla tedavi tavsiye edilmez.

Bu aşamadan sonra kolonide hastalık belirtisi görülmeyen bütün kolonilere antibiyotik tedavisi uygulanmaktadır. Bunun nedeni ise hastalıklı kovanlarda bulunan ergin arıların kovan şaşırma veya yağmacılık davranışları yoluyla diğer kovanlara bakteri ve bakteri sporlarını bulaştırmasıdır. Bundan başka bu hastalık etmeni arıcının eldiven, el demiri çerçeveler yolu ile hastalığı diğer kovanlara bulaştırmış olmasıdır.

Arılıktaki bütün kovanlara belirtilen dozlarda antibiyotik tedavisi uygulanmalıdır. Antibiyotikler sadece vejetatif formlarına etkilidir. Sporlar bunlarla öldürülemez. Antibiyotik tedavisinde uzun yıllar aynı ilaçlar kullanıldığında bakterinin bu ilaçlara karşı dayanıklılık gösterdiği gözlenmiştir .
Amerika Birleşik Devletlerinde uzun yıllar bu hastalığa karşı Terramycin adındaki antibiyotik kullanıldığı için şu anda bir çok yerde bakterinin bu antibiyotiğe karşı dayanıklılık gösterdiği görülmüştür. Oksitetrasiklin hidroklorür ve sodyum sülfathiazol birçok ülkede A.Y.Ç. hastalığının kontrolünde başarı ile kullanılmıştır. Ancak, Oksitetrasikline karşı etkenin direnç geliştirmesi mümkündür. Tylosin tartrat da hastalığın tedavisinde oldukça etkilidir.

Türkiye’de veteriner ilacı olarak satılan, Tylan markalı antibiyotik kullanılmaya başlanmıştır. Kulanım şekli kovan başına 200 mg.Tylan 20 gr. pudra şekeri ile karıştırılarak kovan kapağı açıldıktan sonra çerçevelerin üzerine serpilmesi yolu ile haftada bir kez üç hafta boyunca kovana verilmesi yolu ile yapılmaktadır.

Bu hastalığa karşı kullanılan antibiyotikler belirtilen dozlarından az kullanıldığında veya çok kullanıldığında bakterinin ilaca karşı dayanıklılığı daha hızlı gelişmektedir. Bunun yanında yüksek doz uygulaması balda kalıntı bırakacağından doz ayarlamasına çok dikkat edilmelidir.
Özellikle ilaç seçiminin yapılmasında hastalık etkeninin antibiyotiklere karşı duyarlılık derecelerinin bilinmesinde büyük yarar vardır. Özellikle Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından bal arıları için ruhsatlandırılmış ve veteriner hekim reçetesi ile satılan ilaçlar kullanılarak ilaçlama yapılmalıdır.

Antibiyotik uygulaması baharda yapıldığı zaman kovandan bal almak işin en az bir ay beklenmelidir. Sezon sonunda uygulama kovanlardan bal alındıktan sonra yapılmalıdır. Eğer bu dikkat edilmezse balda yine kalıntı olabilir. Bu dönemler dışında ilaç uygulaması yapılırsa kovandaki ballar o sezon kovandan alınmamalıdır.

Almanya’da uygulanan bir teknikte ise, arılıklarda bu hastalığa rastlandığında bütün kovanlardaki petekler yakılmaktadır. Kovan parçaları ve ekipman sodalı suyla dezenfekte edilip, kovanlarda bulunan ergin arılar yeni temel petekli çerçeveler verilerek yeniden koloni oluşturulmaktadır. Yeni oluşturulan koloniler 1,5–2 gün aç bırakılmaktadır. Bu yolla arıların kendilerini tımarlayarak bakteri sporlarını üzerlerinden arındırdıklarını, geriye sadece bakteri sporların arının bağırsaklarında toplandığı ve burada bulunan sporların arıların pisleme uçuşlarında kovan dışına atıldığı belirtilmektedir.

Bu hastalığa karşı ıslah yöntemleri kullanılarak hastalanan larvaları hızlı bir şekilde kovan dışına atan ve bu özelliğin nesilden nesile geçmesi sağlanan hijyen arıların yetiştirilmesi uygulaması günümüzde çok önemli bir teknik olarak karşımıza çıkmaktadır. Zira bu şekilde ıslah çalışması yapılmış arılarla organik arıcılık yapan arıcılar, ıslah yapılmamış kolonilerle çalışan arıcıların, kovanlarından alacakları verim ve koloni kayıp oranları arasında çok büyük farklılıklar olacaktır.

Bulaşık materyaller 2 yolla dezenfekte edilir.

Fiziksel yollar
1.Kolonilerin yakılması: Bulaşık kolonilerle ilgili güvenilir metotlardan bir tanesi bunların yakılarak gömülmesidir. Enfekte bir koloniye ait tüm arılar sentetik pretroidler veya gaz yağı gibi bir insektisitle yakılmalı ve kalıntılarla küller bir çukur açılarak gömülmelidir.

2.Alevden geçirme: Kovanın iç kısımlarının alevden geçirilmesi bir sterilizasyon yöntemi olarak kullanılmıştır.

3.Parafin içine daldırma: Arılar, petekler ve bal normalde arılıkta tahrip edilir. iyi durumdaki tahta malzeme (çerçeveleri ve petekleri içermeyen) 150oC’ye kadar ısıtılmış parafine en az 10 dakika süreyle daldırılır. Bu yöntem Yeni Zelanda’da son 50 yıldır başarıyla uygulanmaktadır.

4.Gama radyasyon: Kobalt 60’dan elde edilen gama radyasyon, bulaşık peteklerin ve tüm tahta malzemelerin sterilize edilmesinde güvenilir bir yöntemdir. Etkenin spor ve vejetatif formlarına etkilidir. Arıların beslenmesinde kullanılan polen ve ana arı adayları için kullanılan bal da bu yolla muamele edilebilir. Hastalıklı kolonilerin bal içermemesi ve ekipmanın radyasyon merkezine gönderilmeden önce tüm arıların öldürülmesi gereklidir. Radyasyondan yararlanma yöntemi henüz pratik olarak uygulanmamaktadır.

Kimyasal yollar
Etilen oksit fumigasyonu: A.Y.Ç. ile enfekte materyali sterilize etme yeteneğindedir. Bununla birlikte ticari olarak uygulanamaz. Zira çok masraflıdır, kullanılan gaz karışımının yanıcı özelliği vardır ve kanserojenik kalıntı bırakır. Bu da etkinliğine gölge düşürür.

Metil bromür: Oldukça nöyrotoksik olmasına karşın bulaşık ekipmanın dezenfeksiyonun da başarıyla kullanılır.

Küllü su: Potasyum hipoklorit yoksa, metal arıcılık malzemeleri % 1’lik küllü suda 1 saat kaynatılarak da dezenfekte edilebilir.

Potasyum hipoklorit: Metal şurupluklar, el demiri, körük, ana arı ızgarası, maske, eldiven v.b. gibi malzemeler 5 lt. suya katılan 500 ml. çamaşır suyu çözeltisinde 5-10 dakika kadar tutulur, sonra bol suyla durulanır ve güneşte kurutulur. Hazırlanan sodalı suya 250 gram kalsiyum klorit ilave edilirse daha güvenilir bir dezenfeksiyon gerçekleştirilir.

Zefiran: 100 ml.de 10 gr. Benzalkonyum klorür içerir. Maske, eldiven gibi kıyafetlerin sterilizasyonu için 1/4000’lik eriyiği tercih edilmeli ve çözelti için saf su kullanılmalıdır.

Hidrojen peroksit: Oksijenli su olarak da bilinir. % 1’lik hidrojen peroksit çözeltisi ile arıcılık alet ve ekipmanları, boş kovanlar ve çerçeveler sprey şeklinde ilaç püskürtülerek dezenfekte edilebilir.

Kloramin: Boş kovan ve peteklerin dezenfeksiyonında %4’lük kloramin çözeltisi de kullanılmaktadır.

Kalsiyum siyanit fumigasyonu: Kalsiyum siyanit tozu metal bir kapta bulaşık kovan içine konursa, zehirli siyan gazı buharlaşır. Ancak bu gaz nemli ortamda hidrojen siyanit gazına dönüştüğünden gerekli önlemler alınmadan kullanılmamalıdır.

Marazi madde alınması ve laboratuvara ulaştırılması: Amerikan yavru çürüklüğü için, alınacak petek numunesi 10×10 cm. ebadında, mümkün olan en fazla sayıda ölü veya renksiz larva içeren kısımdan alınmalı ve petek numunesinde asla bal bulunmamalıdır. Alınacak petek numunesi kağıda sarılmalıdır. Plastik çanta, alüminyum folyo, teneke kutu veya cam kavanoz içinde olmamalıdır. Zira bu maddeler numunelerde mantar üremesine neden olarak doğru teşhisi olanaksız hale getirir. Petek numunesi ayrıca tahta yada karton kutu içinde de gönderilebilir. Numune ile birlikte kime ait olduğu, nereden alındığı ve hastalıkla ilgili tamamlayıcı bilgiler verilir.
İlkbahar ve sonbaharda arı kovanları birer kez kontrol edilir . Hasta kovanlar her ay kontrol edilir.
Amerikan yavru çürüklüğü eğer bir sonraki yıla devrederse, o zaman basit yavru çürüklüğünü yapan Str. faecalis ’ten ayırt edilmesi zordur. Laboratuvar bulguları için marazi madde alıp göndermek gereklidir

Hastalıktan korunma: Korunmada esas hastalığın arılara bulaşmasını ve yayılmasını önlemektir.

1. Her şeyden önce arıcılar hijyenik çalışmalı, hasta arı ailesi ile uğraşan arıcı işi bitince bol köpüklü sabunlu su ile ellerini yıkamalıdır. Kullanmış olduğu aletler alevden geçirilmeli, aleve dayanmayanlar %10’luk sodalı su ile yıkanarak, yarım saat kaynatılmalıdır.
2. Hastalıklı arı ailesinin balı, peteği, çerçeveleri vs. diğer sağlam arılara kesinlikle verilmemelidir.
3. Yağmacılık önlenmeli ve çıkmaması için önlemler alınmalıdır.
4. Çıkan oğul kontrol edilmelidir. Oğula verilecek temel petek ve ballı peteklerin temiz, hastalıksız olmasına özen gösterilmelidir.
5. Hastalık etkeni taşımayan ana arı (satın alırken güvenli yerden alınmasına dikkat edilmeli) ile çalışılmalıdır.
6. Arı meraları ve meyve ağaçları da hastalığı yaymada etkilidir. Bu nedenle arıcı yalnız kendi arılığının değil, arılığına 5-10 km. mesafedeki arıların da hastalıklı olup olmadıklarını gözlemelidir. Hastalık etkeninin bulunmadığı çevrelerde arıcılık yapılmalı ve tedbirli olunmalıdır.
7. Hastalığın ilk görüldüğü kovanlar ve arılar hastalık yayılmadan imha edilmeli ve hastalık ilgili makamlara ve çevredeki diğer arıcılara bildirilmelidir.

Düzenleyen: demet, :: 02/06/2007 19:17